Da kidd

Үнсэн блок халахаараа ардон гэж цацраг идэвхит бодис ялгаруулдаг

 

Улаанбаатар Утаанбаатар болон хувираад удаж байна. Утаанаас ялгарах хорт хийнээс болж хорт хавдарын үндэс суурь тавигддаг. Мэргэжлийн хүний хэлж буйгаар бид өнөөдөр хоёр төрлөөр химийн хорт бодисонд хордож байгаа гэнэ. Энэ нь бидний цаг мөч бүрт ойрхон байдаг зүйл аж. Тухайлбал ширээ, сандал, ор гээд л янз бүрийн будагаас хүртэл химийн бодис ялгарч хорт хавдар үүсгэдэг гэнэ. Нийслэлийн эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн ЭАХ-ий экологийн төвийн захирал Н.Сайжаатай энэ талаар ярилцаа.

 

-          Нийслэлийг утаанаас салгахын тулд орон сууцжуулах нь зүйтэй гэж шийдсэн. Гэвч энэ нь эргээд өөр аргаар химийн хорт бодисоор хордуулж байна гэж сонслоо. Энэ талаар яригаа эхлэх үү

 

-          Гэр хороолол хоцрогдож үүнээс утаа их ялгарч хүний биед хор нөлөө үзүүлж байгаа нь үнэн. Мөн үүнээс салах хэрэгтэй нь ч үнэн. Гэхдээ сүүлийн үед баригдаж буй барилгын материалд асуудал их байна. Орон сууцны хана хийх дүүргэлтийг ихэвчлэн нүүрсний үнсээр хийсэн блок ашигладаг. Энэ үнсэн блок халахаараа ардон гэж хий ялгаруулдаг. Энэ бол цацраг идэвхит бодис юм. Цацраг идэвхит бодис амьсгалаар орж цацрагийн дотоод шарлага үүсгэдэг. Мөн будаж, өнгөлж байгаа будгууд эмульснээс цацраг идэвхит бодис ялгарна.

 

-          Блокноос ялгарч байгаа ардон гэх цацраг идэвхит бодис нь хүний биед хэрхэн нөлөөлдөг вэ. Мөн ямар өвчний эх үүсвэр болдог юм бол?

 

-          Ардон гэх хий нь цацраг идэвхит бодис учраас хүний биед ороод эсийг ионжуулдаг үйлчилгээтэй. Эс ионжино гэдэг маань хорт хавдар болон цусны өвчин үүсэх гол шалтгаан нь болдог.

 

-          Тэгэхээр ямар ч блокноос ардон цацраг идэвхит бодис ялгардаг юмуу?

 

-          Тийм биш. Манай барилгын материалын үйлдвэрүүд шаардлага хангасан материал хийж байгаа. Тухайлбал цагаан тоосго үйлдвэрлэж байна. Энэ нь шохойг цементтэй хольж үйлдвэрлэж хөнгөн блокыг хийж байна. Энэхүү блокнууд ардон гэх бодисыг ялгаруулахдаа бага байдаг. Харин Багануур болон Адуун чулууны нүүрс, Шивээ-Овоогийн нүүрснээс гаргасан шааргаар хийсэн блок цацраг идвэхит бодис өндөр түвшинд ялгаруулдаг.

 

-          Энэ цацраг идэвхит бодис өөр хаана илүү их ялгарах вэ?

 

-          Энэ ардон гэх цацраг идэвхит бодис нь зөвхөн блокноос гараад байдаг юм биш. Орон сууцны суурь хэсэг буюу подвальд ардон маш их хэмжээгээр ялгардаг. Үүнээс болж подвалиас дээшээ сантехникийн шугамын завсараар ардон хий дамжиж хүмүүст нөлөөлдөг. Бид нар үүнээс сэргийлэхийн тулд сантехникийн шугамын завсарыг бөглөхийг зөвлөж байна. Мөн суурийн давхарын агаар шүүлтийг сайжруулах шаардлагатай байна. Нийслэлийн нутаг дэвсгэр дээр байгаа орон сууцны суурин давхарын ардон ялгаралт ямар байгааг судлаж байгаа.

 

-          Подвальд ардон хий их ялгардаг гэлээ. Гэтэл орон сууцны подвальд амьдарч байгаа хүмүүс байна шүү дээ?

 

-          Энэ бол буруу. Оюутан болон эмзэг бүлгийн иргэд өөрсдийнхөө бололцоогоор амьдарч байна. Дээр хэлсэнчлэн барилгын суурин давхарт амьдарч байгаа хүмүүс ардон бодисонд хордож байгаа л гэсэн үг. Хэдэн сар цаашилбал жилээр амьдарч байгаа хүмүүст маш их нөлөөлж байгаа. Гэхдээ өнөөдөр тэгж нөлөөлж байна, ингэж нөлөөлсөн гэсэн тоо баримт бидэнд алга. Үүнийг Монгол Улсын цацрагийн алба мэдэж байгаа. Үүнийг тодорхойлуулах шаардлагатай. Ингэж хүн ардаа янз бүрийн цацраг идэвхит бодисноос хамгаалах зайлшгүй шаардлагатай. Цацраг идэвхит бодис нь хүний биед маш муугаар нөлөөлөөд зогсохгүй. Удмын санд сөргөөр нөлөөлөх аюултай.

 

-          Яг өнөөдөр хүний биед сөргөөр нөлөөлөх өөр ямар бодис байна вэ?

 

-          Бидний эргэн тойронд байгаа бүхий л зүйлээс цацраг идэвхит бодис ялгардаг. Жишээ нь айл болгон хэрэглэдэг хивс, дэвсгэр, будаг, эмульс, мебель эдлэлээс янз бүрийн хортой химийн бодис ялгардаг. Мебелиэс гэхэд формулдгед гэж бодис ялгарах жишээтэй. Энэ бодис хүний амьсгалын тогтолцоог гэмтээдэг мөн элгийг шархлуулдаг. Үүгээр ч барахгүй цусанд ордог айхтар химийн бодис юм. Конторын ажилчид сайхан мебель тавьчихсан гэж бодоод суудаг ч үнэн хэрэгтээ энэ эдлэл нь хүний эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байгаа. Уг нь болдог бол мебель биш байгалийн модон ширээ сандал хэрэглэж байх хэрэгтэй.

 

-          Бид өнөөдрийн амьдарч байгаа зүйлсээ хаяж чадахгүй. Тийм учраас яаж үүнээс сэргийлвэл зохих вэ. Энэ талаар яриач?

 

-          Хүмүүсийн хэрэглээний хандлагыг өөрчлөх л арга байна. Дээр үед гэртээ ширмэл ширдэг дэвсдэг байсан. Одоо болохоор хивс, хулдаас гэх зэрэг химийн бодис ялгаруулдаг эдлэл хэрэглэх нь ихэссэн. Үүнээс болж янз бүрийн хорт хавдар гарч байгаа юм. Бидний ирээдүй болох хүүхдүүд маань хүртэл хичээлийн танхимдаа аюулгүй сурч боловсорч чадахгүй байна. Бид нар идэж байгаа хоол, эдлэж хэрэглэж байгаа зүйлээ солих хэрэгтэй. Аль болох байгаль тал руу нь хөгжүүлбэл эрүүл аж төрөх боломжтой.  Хлоржуулсан ус бид нар уугаад л байна. Усыг хлоржуулахаар 10 гаруй органик бодис өөрчлөгддөг. Ийм усыг олон жил хэрэглэх юм бол ходоодны шархлаа, элэгний хавдараар өвчилдөг гэдгийг шинжлэх ухаан нотолсон. Гэтэл бид нар өнөөдөр хлоржуулаад л байж байх жишээтэй. Гадны хөгжилтэй усыг хэт ягаан туяа болон озоноор халдваргүй болгодог. Гэтэл манай бүх л газрын ус түгээгүүрт хлор хэрэглэж халдваргүй болгож байна. Шинээр төрж байгаа хүүхдүүдэд энэ шууд сөргөөр нөлөөлдөг.

 

-          Дэлхий нийтийн анхааралын төвд озоны давхаргын цооролт хурцаар тавигдаж байна. Монголд озоны цооролт ямар байдалтай байна вэ?

 

-          Манай улсын хэмжээнд одоогоор озоны давхрага цоороогүй. Харин озоны давхаргыг цоолох бодисууд монголд хангалттай байна. Ялангуяа машины утаа, байшин барилгын хөргөгч системүүдээс озон цоолох хортой бодис ялгарч байна.  Монголын нутаг дэвсгэр дээрх озоны давхарга цоорсон газар алга. Үүнээс сэргийлэх хэрэгтэй энэ янзаараа яваад байвал удахгүй цоорч эхэлнэ.

 

-          Хэрэв озон цоорох юм бол ямар аюул нүүрлэх бол?

 

-          Озоны давхарга цоорох юм бол нарнаас ирэх хэт ягаан туяа өндөр концентрацтай ирэх болно. Ингэснээр газар дээр байгаа амьд байгаль бүгд сүйрнэ. Хамгийн эхлээд арьсны хавдар дээд цэгтээ хүрэх аюултай. Мөн үүнээс гадна нүд цагаарах өвчин нийтийг хамарна. Энэ мэтчилэнгээр эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлөх аюултай хүчин зүйлүүд гарч ирнэ.

 

Монголд унасан Сансрын биетийн дуулиан, шуугиан салхинд хийcчих вээ гэж

 

Төв аймгийн Бүрэн, Аргалант сумын нутаг дэвсгэрт нэгэн металл биет унасан гэдэг мэдээлэл цацагдсан даруйдаа хэвлэлийнхэний сонорт хүрч иргэдэд хүрсэн. Тухайн үед тэрхүү металл биетийг анх хиймэл дагуулын сэг бүр сансрын хөлгийн хэлтэрхий мэтээр шуугиж байв. Аргагүй ч бизд ээ урьд өмнө нь сансраас ийм биет унадаг гэж мэддэггүй байсан. Бид сансраас биет унахад ажлын хэсгийнхэн яаж ажилласан, үүнийг судлаж тогтоох боломж байсан уу. Манай улсад сансрын биет унах болсон хамгийн оновчтой шалтгаан, баримтыг хүргэж байна.

 

 

Сансрын биетэд ажлын хэсэг нэр хайрласан уу

 

Бүрэн суманд 2010 оны хоёр дугаар сарын 22-ны өдөр буюу сансрын биет унаснаас бүтэн гурав хоногийн дараа Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штабын дарга, дэслэгч генерал, пуужингийн мэргэжилтэн Ц.Бямбажаваар удирдуулсан ажлын хэсэг газар дээр нь очиж танилцсан. Тухайн үед энэхүү биетийг яг юу болохыг мэдэх хүнд байсангүй. Одонорон геофизикийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд солирын хэлтэрхий байж болзошгүй гэдэг таамаглал дэвшүүлж очсон ч газар дээрээ тийм байгаагүй аж. Тийм зүйл гээд нэрлэхэд хэцүү байсан учир ажлын хэсэгт багтсан гишүүд сансрын биетэд нэр олох гэж толгойгоо гашилгаж эхлэжээ. Ажлын хэсгийн гишүүдээс хэн ч юм нэг хүн хиймэл дагуулын хэлтэрхий гэдэг нэр өгчээ. Ингэж сансрын биет анхны нэртэй болжээ. Сансрын биетийн нэр албан ёсоор цацагдаагүй ч ажлын хэсэг эхний удаад хиймэл дагуул гэдэг нэрийг нийтэд тараасан. Үүнийг ч эх сурвалж өгүүлж байгаа. Хиймэл дагуул гэдэг нэр үүгээр ч дуусаагүй. Харь гаригийн хөлөг гэх зэргээр шуугиж эхлэсэн. Нэрний талаарх асуудлыг түр орхиё.

 

Ажлын хэсгийг очиход болсон процесийг Монгол Улсын сайн малчин Цэрэнпилийн Маналжавын өвөлжөөнөөс 2 - 3 км зайтай Хүйтний Ухаа хэмээх газар тэнгэрээс нэгэн биет унах үйл явцыг хүмүүс ажигласан хүмүүс ярьсан юм. Ц.Маналжавын хүүгийн хэлснээр 2010 оны хоёрдугаар сарын 19-ны өдрийн 11.40 цагаас 12  цаг орчимд, Бүрэн сумын III багийн нутагт оршин суугч баруун хойд дээрээс огцом доош чиглэлтэй нэгэн хар бараан биет эргэлдэн унасан бөгөөд унах явцдаа 2 - 3 удаа тэсрэн, газарт ойж шороо тоос босгон хөдөлгөөн нь зогссон гэж гэрчилсэнээс өөр баримтгүй хоцорчээ. Учир нь ийм явдал гарлаа гэхэд түүнд хүрэх байтугай, ойртож ч болдоггүй журамтай юмсан ч. Гэтэл судалгааны багийг очиход нутгийн малчид сансрын биетийг эргүүлж тойруулан тохитой гэгч нь үзэж байсан аж.

 

 Унасан гол биет нь 80 орчим сантиметр радиус бүхий хагас бөмбөлөг толгойтой, их бие нь 1.5 метр орчим урттай  цилиндр хэлбэртэй, сүүл хэсэг нь тэсрэлтийн улмаас хэлбэргүй болсон металл сав байсан гэдгийг ажлын дүгнэлтэд бичсэн байдаг гэнэ. Мөн уг биетээс 7-8 километрийн зайд 40 сантиметрийн диаметр бүхий металл бөмбөлөг биет унасаныг олж, биднийг очиход хажууд нь авчирч тавьсан байлаа гэдгээс өөр нарийн судалгаа хийх боломжгүй болсон байж. Харин Онцгой байдлын ерөнхий газрын дэргэдэх гамшиг судлалын хүрээлэнгийн цацраг идэвхийг судлаач, тэргүүн ахмад Ph.D С.Хүрэлсүхийн анхан шатны хээрийн хэмжилтээр, тухайн хугацаанд уг биетүүд нь ямар нэгэн цацраг идэвхт болон химийн хорт бодис агуулаагүй гэж тогтоосон байдаг.

 

Ажлын хэсэг Бүрэн суманд ажиллаад ирсний дараа ЗХЖШтабын дарга, дэслэгч генерал, пуужингийн мэргэжилтэн Ц.Бямбажав эдгээр биетүүд нь шингэн хийн түлш хадгалах сав байх маш өндөр магадлалтай гэж хамгийн анх хэлсэн. Сансрын биет олдсоноос хэд хоногийн дараа өөр нэгэн биет Төв аймгийн Аргалант сумаас олдсон. Тус суманд ажлын хэсэг ажилласан ч юу болохыг нь мэдэж чадалгүй хэд хоног өнгөрсөн. Хүн бүр болгон өөр, өөрсдийн нэр хайрлаж, албан ёсны нэргүй хэсэг удсаны дараа АНУ-ын  “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл гэж ажлын хэсэг мэдэгдсэн юм.

 

 

АНУ-ын “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл гэдгийг ОХУ-ын сансрын хүчнээс мэдэгджээ

 

Сансрын биет чухам юу болох нь ингэж тодорхой болсон. Гэхдээ үүнийг манайхан тогтоосон уу, үгүй юу гэдгийг хэн ч дурсаагүй. Үнэн хэрэгтээ АНУ-ын “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл гэдгийг ОХУ-аас манайд хэлсэн байжээ. Монгол Улсын сансрын нисгэгч Ж.Гүррагчаа, М.Ганзориг нарт Оросын Холбооны Улсын  Агаарын ба Сансрын Хүчнээс  интернэтээр захиа ирсэн аж. Тэрхүү захианд эрхэм хүндэт Ж.Гүррагчаа танд гээд та бүхний хэлж байгаа орон нутгийн бүсд АНУ-ын “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл унасан. Энэ болсон явдлыг манай сансрын багаж илэрүүлсэн гэдэг утгатай захиаг интернэтээр явуулсан гэнэ. Үүний дараа л сансрын биет нь солир, харь гаригийн хөлөг, тэрч байтугай хиймэл дагуулын үлдэгдэл биш гэдэг нь нотлогджээ. Энэ захиа ирсний дараа л манайд чухам юу унасныг албан ёсоор нийтэд мэдэгдсэн.

 

 

Эрдэмтэд яагаад ажлын хэсгээс хасагдсан бэ

 

Төв аймгийн Аргалант сумаас сансрын хоёр дахь биет олдсон. Тэр үед ажлын хэсэг тухайн газар очиж ажилласныг та бүхэн мэдэж байгаа. Гэвч хоёр удаагийн ажлын хэсэгт багтах байгууллагууд нэлээдгүй өөрчлөлт гарсаныг хэнч мэдээгүй. Тухайн үед Онцгой байдлын ерөнхий газар болон ЗХЖШтабаас төлөөлөгчид явсан бөгөөд Одонорон геофизикийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд энэ удаагийн ажлын хэсэгт багтаагүй юм. Уг нь иймэрхүү явдал гарлаа гэхэд хамгийн түрүүнд энэ хүрээлэнгээс эрдэмтэдийг авч явах ёстой ч авч яваагүй нь тун хачирхалтай. Төв аймгийн аргалант суманд сансрын биет дахин олдсон гэдгийг одонорон геофизикийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд сонингын сэтгүүлчээс сонссон аж. Яагаад мэдэж чадаагүй гэхээр манай улсад  унаж байгаа сансрын хог хаягдлыг мэдэх боломж байдаггүйтэй холбоотой. Учир нь техник технологи байдаггүй аж. Хэдийгээр техник технологи байхгүй ч эрдэмтэдийг яагаад Аргалант сум руу авч яваагүй юм бол. Энэ л хачирхалтай.  Бүрэн сумаас ирсэн даруйдаа хүрээлэнгийн эрдэмтэд засгийн газраас харж үздэггүй, техник байхгүй гэж гомдолосонтой холбоотой юм болов уу. Ямартай ч тэднийг авч яваагүй.

 

  

 

 

Пуужинд гэмтэл гарснаар түлшний саваа хаягдалгүй явсаар манайд унасан

 

АНУ-ын “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл гэдгийг мэдэж чадсан ч яагаад манай улсад энэ үлдэгдэл унах болов гэдэг асуудал өдий хүртэл нам жим байгаа. Энэ удаад унасан хоёр сансрын биет азаар төв суурин газарт унаагүй нь азтай. Гэхдээ энэ явдлын дараа хариуцлагын асуудал яригдах ёстой юм. Өнөөдөр хариуцлагын асуудал яригдахгүй байгаа төдийгүй. Ямар учраас унасан бэ гэдэг нь хүртэл мэдэгдээгүй байна.

 

АНУ-ын “Delta-2” пуужингийн үлдэгдэл унах болсон хамгийн оновчтой шалтгааныг эх сурвалж өгүүлсэн юм. Түүний хэлснээр АНУ-аас хөөрсөн “Delta-2” пуужин тодорхой хугацаанд дэлхийн тойрох ёстой байсан гэнэ. Пуужин хөөрснөөсөө хэдэн цаг ч юмуу хоногийн дараа түлшний саваа хаях ёстой байсан ч пуужинд гэмтэл гарсны улмаас түлшний саваа хаяаагүй аж. Улмаар удаан хугацааны турш явсан пуужингийн түлшний саванд гал гарсан байна. Ингэж явсар ОХУ-ыг дайран өнгөрч манай улсад энэхүү түлшний сав нь унасан аж. Энэ хэдийгээр батлагдаагүй ч хамгийн оновчтой шалтгаан юм.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Интернетээр хүн доромжилвол 10 алхахгүй баригдана        

 

Сүүлийн үед хүүхэд залуучууд интернет ашиглан бусдын нэр төрийг гутаах явдал ихэсч байгаа гэнэ. Хуульд бусдын нэр төрийг санаатайгаар гутаан доромжлох юм бол гэмт хэрэгт тооцогддог. Саяхан нэгэн хэргийг нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтэс иргэн О-гийн гомдолын дагуу мөрдөн байцаалт явуулжээ.

 

            О-гийн зургийг интернетэд байршуулан бусадтай харилцдаг байсан гэнэ. Ингэхдээ би бөгсөө зардаг болсон мөн бие худалддаг, гэх зэргээр бүдүүлэг үг хэрэглэн хүмүүстэй харилцдаг байсан аж. Хэрэгтэн энэхүү хэргийг хоёр жилийн өмнөөс хийж ирсэн бөгөөд 2009 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдөр О-гийн зургуудыг HI5 гэх сайтад байршуулсан байсан гэнэ. Хохирогч нь хүмшүүнлэгийн ухааны дээд сургуульд суралцдаг байсан бөгөөд дотныхоо найзаас энэ талаар сонсчээ. Ингэж уг хэргийн талаар цагдаа нарт гомдол гаргажээ. Харъяалал ёсоор нийслэлийн Баянзүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтэс уг хэргийг шалгаж, эрэн сурвалжилсаны эцэст хэрэгтнийг илэрүүлсэн байна. Хэрэгтэн нь Увс аймгийн харъяат А гэх эмэгтэй байсан аж.

 

            Тэрээр энэхүү үйлдлээ тайлбарлахдаа “би зүгээр л хөөрхөн охин харагдахаар нь зургийг нь тавиад өмнөөс нь харилцая гэж бодсон” гэж мэдүүлжээ. Интернетээр хүнийг доромжилвол хэнд ч баригдахгүй мэт бодож байсан хэрэгтэн арав алхахгүй баригджээ. Цагдаагийн байгууллагаас дээрх хэрэгтэй адил интернетээр нэр төрөө гутаалгасан бол хэрэгтэнг илэрүүлэх бүрэн боломжтой болохыг мэдэж байна. Хэрэгтэнд Эрүүгийн хуулийн 110 болон 111 зүйлээр эрүүгийн хэрэг үүсгэх гэнэ.

 

            Мэдээлэл технологи хөгжсөн өнөө үед хэн, хаана, хэзээ, ямар компьютер дээр сууж хэнийг доромжилсон болохыг илэрүүлэхэд төвөггүй болжээ.

 

 

 

Нийслэлийн шугам сүлжээний 80 хувь нь ашиглалтын хугацаа нь дууссан

 

 

Улсын хамгийн найдвартай төрөх гэгддэг I төрхийн шугам задарч нялхсын халдвар гараад байгаа. Үүний гол  нийслэлийн шугам сүлжээ задарсантай холбоотой гэж тайлбардлаж байна. Ганцхан I төрхийн шугам сүлжээ ийнхүү хуучирч муудаад байгаа биш ажээ.

 

Анхнаасаа 500 мянган хүний суурьшихаар зохион байгуулагдсан нийслэл хотын шугам сүлжээ сая гаруй хүний хэрэгцээг дийлэхээ больж байгаа юм. Анх суурьлуулж ирсэнээсээ хойш жижиг засвараас өөр шинэчлэл хийгдээгүй шугам сүлжээ хуучирч тэсэрч дэлбэрч эхэллээ. Нийслэлийн газрын хөрсөн доогуур нийт 1861 километр шугам аалзны шүлс мэт хэржээ.

 

Үүний 914 километр шугам нь цэвэр усных, 334.8 километр нь бохир мөн 612.3 километр нь дулааны шугам гэнэ. Эдгээр шугамнуудад их засвар хийгдэж чадахгүй байсаар өдийг хүрчээ. Өнгөрсөн жил дулааны шугамд 30 тэрбум төгрөгийн засвар хийснээс өөрөөр ямар ч их засвар хийж байгаа байна. Дарин дээр давс гэгчээр саяханы хөдөлсөн газар хөдлөлтийн улмаас нийслэлийн шугам сүлжээнд бага зэрэг доголдол үүсээд байгаа гэнэ. Нийслэлийн инженерийн байгууллагын мэргэжилтэнүүд шугам сүлжээнд доголдол үүсч тэсэрч, дэлбэрэхгүй гэх баталгаа байхгүй байгаа талаар мэдээлж байна. Мөн тэдний хэлж буйгаар шугам сүлжээний 80 хувь нь ашиглалтын хугацаа нь дуусчээ.

 

 

 

Алтыг нь аваад авдрыг хаядаг “Пүшинмон” компани

 

Уул уурхайн олборлолт хийж байгаа компаниуд заавал нөхөн сэргээлт хийж байх ёстой. Гэвч энэхүү дүрэм журмыг биелүүлдэг компани гэж байх аа больжээ. Уг нь бол байгал орчин хамгаалах тухай 33 хууль тогтоомж ёсоор тухайн олборлолт хийж байгаа компаниуд олсон орлогынхоо 10 хувийг төрд тушааж, нөхөн сэргээлт хийх учиртай. Гэтэл энэхүү 10 хувь байтугай алтыг нь аваад авдрыг нь хаядагын үлгэрээр газрыг нь ухаж сэдийлээд хаядаг болсон байна.

 

Тухайлбал Өмнөговь аймагт нүүрсний олборлолт хийдэг “Пүшинмон” гэх компани нь нөхөн сэргээлтэд дөнгөж 1.5 сая төгрөг зарцуулдаг байна. Энэхүү мөнгө хулльд зааснаас даруй ес дахин бага аж. Ингэж бага мөнгөөр нөхөн сэргээлт хийх зөвшөөрөлийг байгал орчны яамны нөөцийн газрын дарга н.Энхбат баталсан байна.

 

Өмнөговь аймаг дахь нүүрс хадгалах болон гаалийн хяналтын талбайг ашиглан байгал орчин хамгаалах төлөвлөгөө гэж гаргажээ. Үүнд “Пүшинмон” ХХК нь жилд 1.5 сая төгрөгийн нөхөн сэргээлт хийх зөвшөөрөл баталсан байна.

 

“Пүшинмон” ХХК нь хятад эзэнтэй монгол захиралтай компани аж. Өмнөговь аймгийн 80 гаруй хувьд хятад монгол нийлсэн компаниуд олборлолт явуулдаг аж. Мөн л “Пүшинмон” ХХК-тай ижил нөхөн сэргээлтэд маш бага мөнгө зарцуулдаг. “Пүшинмон компанийн орлогийг тэрбумаар ярьдаг гэвч нөхөн сэргээлтэд 1.5 сая төгрөг зарцуулдаг. Энэхүү компанид монголын хууль дүрэм огт үйлчилдэггүй бололтой тухайлбал татварын нэлээдгүй өртэй болохыг албан бус эх сурвалж өгүүлж байна.

 

Үндэсний музей тооллого хийгээгүйн    улмаас үзвэрээ алдсан

 

Түүх, соёлын дурсгалт зүйлсийн хууль бус эргэлттэй тэмцэж гэмт халдлагаас хамгаалах талаар БСШУЯ-ны музей, соёлын өвийн бодлого хариуцсан ахлах мэргэжилтэн З.Оюунбилэгтэй ярилцаа.

 

-Түүх дурсгалыг хамгаалах талаар байгууллагууд анх удаа нэгдэж, санал солилцлоо ямар үр дүнд хүрэв?

 

-Тийм ээ. түүх соёлын дурсгалыг хамгаалах, хяналт тавих асуудлаар Цагдаагийн ерөнхий газар анх удаа энэ хурлыг зохион байгуулж байна. Одоо цагт энэ асуудал маш хурцаар тавигдаж байгаа. Монгол Улс зах зээлд шилжсэн цагаас л түүх, соёлын үнэт дурсгалыг хилээр гаргах, ухаж малтах зэрэг хууль бус үйл ажиллагаа явуулдаг болсон. Миний хувьд энэ хуралд БСШУЯ-наас олгодог зөвшөөрлийн тогтолцоо цаашид авах арга хэмжээний талаар илтгэл тавилаа.

 

-Түүхийн үнэт олдворыг ямар нөхцөлд хил давуулахыг зөвшөөрдөг юм?

 

-Түүх соёлын хосгүй үнэт, үнэт дурсгалыг Засгийн газрын 202 дугаар тогтоолын дагуу кодолсон байдаг. Үүнд архелоги, палентлоги, угсаатны олдвор гэх мэтээр ялгадаг юм. Түр хугацаагаар гадны улсад гаргах лицензийг Монгол Улсын стандартаар баталдаг. Энэ лицензийн дагуу сэргээн засварлах, судалгаа шинжилгээ хийлгэх, үзэсгэлэнд гаргах, он цагийг тодорхойлох зорилгоор хоёр жил хүртэлх хугацаагаар гадны улсад нэвтрүүлж болдог. Түүнчлэн эдгээр түүхийн үнэт дурсгалыг буцаж ирсэн эсэхэд Гаалийн ерөнхий газар, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар хяналт тавих ёстой.  

 

-50 гаруй лицензийг БСШУЯ-наас олгосон. Үүнээс ес нь эргэж ирээгүй гэдэг мэдээлэл байгаа?

 

-Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамнаас гадаадад 2005 оноос өнгөрсөн жилийг хүртэл дөрвөн үзэсгэлэнг Европын таван оронд зохион байгуулсан. Мөн Дани, АНУ-д үзэсгэлэн гаргасан. Энэ үзэсгэлэнд тавигдсан зүйлс бүгд бүрэн ирсэн. Мэргэжлийн байгууллагуудын зарим хүн гадаад руу гарсан түүхийн үнэт олдвор  буцаж ирдэггүй гэж шүүмжилдэг. Үнэндээ тэдний хэлээд байгаа шиг хил давсан үнэт олдвор буцаж ирэхгүй байх тохиолдол гараагүй. Гадны үзэсгэлэнд тавигдсан бүтээлийг Гаалийн ерөнхий газрын байцаагч хүлээн авч, тодорхойлсон бичиг баримтыг шалгадаг. Зөвхөн гаалийн байцаагчид төдийгүй улсын болон орон нутгийн музейн ажилтнууд ч гэсэн хүлээж авдаг. Энэ тухай бүртгэл яаманд хадгалагдаж байдаг юм.

 

-Өнгөрсөн онд хэчнээн лиценз олгосон юм бол?

 

- 22 лиценз олгосон. Эдгээр лиценз гурав, тав, зургаан сарын хугацаатай байсан. Энэ бүхэн бүгд л иргэж ирсэн. Тэгээд ч лицензээр гарсан үнэт олдворууд эргэн ирсэн гэдэг мэдээллийг Гаалийн ерөнхий газар болон Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газарт явуулсан байгаа.

 

-Та АНУ-д зохигдож байгаа үзэсгэлэнд тавигдсан үзмэрүүд сунгагдсан гэж ярьсан. Ер нь энэ үзэсгэлэнд хэчнээн үзмэр орлцож байгаа вэ. Хэзээ Монголд ирэх вэ?

 

-Чингис хаан үзэсгэлэнд 152 үзмэр оролцож байгаа. Уг нь бол өдийд буцаад ирэх байсан ч таван сар хүртэл сунгасан. Тийм болохоор намар хүргэх байх.  

 

-Ердийн дурсгалт зүйл хилээр маш их гардаг. Үүнд тавих хяналт сул байдаг юм шиг санагддаг?

 

-Соёлын өвийг хамгаалах хуулиар хосгүй үнэт өвд лиценз олгож байгаа. Харин ердийн дурсгалт зүйлийг 2007 оны долдугаар сараас хойш хилээр гаргахаа больсон. Засгийн газрын 2007 оны 208 дугаар тогтоолоор Хил хамгаалах газар, цагдаа, тагнуулын байгууллагад үүрэг өгч, ердийн дурсгалт зүйл гаргахыг хориглосон юм. Гэвч үүнд тавих хяналт муу гэдэгтэй санал нэг байна. Тиймээс Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулинд өөрчлөлт оруулж байгаа. Ингэснээр ердийн дурсгалт зүйлийг хилээр гаргахгүй байх эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх юм.

 

-Орон нутаг гэлтгүй улсын музейгээс түүхийн үнэт олдвор алдагддаг. Энэ юунаас болдог юм бэ?

 

-Музейн сан хөмрөг хариуцсан албан тушаалтан тооллого тогтмол хийгээгүйн улмаас түүхийн үнэт олдвор алдагддаж байгаа. Хөдөө орон нутаг болон улсын музейд дурсгалт зүйл алдагдсан хэрэг удаа дараа гарсан. Тухайлбал, Үндэсний музейгээс алга болсон  зүйлс удирдлагын хариуцлагагүй байдлаас л болсон.  

 

- Үндэсний музейгээс алдагдсан зүйлс олдсон уу?

 

-Монгол Улсын сан хөмрөгийн дүрэм гэж бий. Үүнд улсын тооллогыг дөрвөн жилд нэг хийнэ гэж заасан. Харин музейн тооллого дөрвөн жилийн хугацаанд сар бүр хийх ёстой. Гэтэл Үндэсний музейн хувьд энэ тооллогыг хийгээгүй юм билээ. Алдагдсан зүйл одоо хүртэл олдоогүй.  

 

-Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газраас түүхийн олдворыг тоолж явуулж, хадгалалт хамгаалалтад шалгалт явуулсан. Шалгалтын үр дүн ч тааруу гарсан гэсэн. Үүнийг БСШУЯ-ыг ажлаа хийхгүй байгаатай холбон тайлбарласан?

 

-Би энэ талаар сонссон. Улсын хэмжээний тооллогыг 2008-2009 оны хооронд зохион байгуулсан. Тэгэхээр мэдээж БСШУЯ ч Монгол Улсын бүх музейн соёлын өвийн хадгалалт, хамгаалалтыг хариуцсан мэргэжилтэн байгаа. Яамнаас бодлогоо боловсруулж байна. Харин түүнийг хэрэгжүүлэх механизм нь муу байна. Тухайлбал, Соёлын өвийг хамгаалах хуульд орон нутгийн Засаг дарга, музейн захирал үүрэг хариуцлага хүлээх ёстой. Гэтэл өнөөдөр тэд ажлаа хийхгүй байна.

 

 

Stooth хочит

Чонси Биллапс

        Бүтэн нэр нь Чонси Рэй Биллапс 1976 оны есдүгээр сарын 25-нд АНУ-ын Колорадо мужийн Денвер хотод төрсөн. Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгч. NBA-гийн “Денвер Наггетс” багт тоглодог. Хувийн дугаар 7. Биеийн өндөр 191 см, 91,6 кг-ийн жинтэй. 1997 оны драфтын ¹3-аар NBA-д элссэн. Өмнө нь “Бостон Селтикс”, “Денвер Наггетс”, “Орландо Мэжик”, “Миннесота Тимбервулвес”, “Детройт Пистонс” багуудад тоглож байсан. Эхнэр Пайнер Райли, охин Сидней Рени, Киара Рай нарын хамт амьдардаг. Хоч нь “Stooth”. 2 рас, Jay-Z нарын дууг сонсох дуртай. Хувийн дээд амжилт Тоглосон минут 51 Оноо- 37 Самбар -12 Оновчтой дамжуулалт- 19 Бөмбөг таслалт- 7 Блок шот- 3 NBA-гийн шилдэг холбон тоглогчдын нэг Чонси Биллапс өсч төрсөн Денвер хотынхоо багт найман жилийн дараа эргэн ирээд байгаа билээ. Түүнийг төрөлх хотынх нь хөгжөөн дэмжигчид ч халуун дулаан уур амьсгалтай угтсан. Учир нь тэрбээр дунд сургуульд байхдаа л Денверт төдийгүй муждаа алдарт гараад байв. АНУ-ын анхны ерөнхийлөгч Жорж Вашингтоны нэрэмжит дунд сургуульд суралцах хугацаандаа Биллапс дөрвөн жил дараалан мужийнхаа нэгдүгээр багт нэрлэгдэж, “Colorado Mr.Basketball” шагналыг гурван удаа хүртсэн. Улмаар дунд сургуулиа дүүргээд тэрбээр Колорадогийн их сургуульд элсэж сагсан бөмбөгийн багийг нь чамгүй өндөр амжилтад хүргэсэн юм. NCAA-гийн 55 тоглолтод оролцохдоо 18,5 оноо авч, 5,1 оновчтой дамжуулалт гүйцэтгэн багийн лидерийн үүргийг гүйцэтгэж байлаа. Улмаар хоёр жил NCAA-д тоглосны дараа 1997 оны драфтад тэрбээр нэрээ дэвшүүлснээр мэргэжлийн сагсан бөмбөгч болох үүд нээгдсэн түүхтэй. Тухайн үед түүнтэй хамт Тим Данкан, Кейт Ван Хорн нар NBA-д элсэж байжээ. Биллапс дээрх тоглогчдын дараагаар гуравдугаарт бичигдэн хамгийн олон түрүүтэй “Бостон Селтикс”-т хуваарлигдлаа. Анхны улиралдаа тэрбээр 51 тоглолтын 44-т нь багийнхаа үндсэн бүрэлдэхүүнд тоглож 11,1 оноо, 4,3 оновчтой дамжуулалт гүйцэтгэв. Энэ нь “Бостон”-ы удирдлагуудыг гонсойлгоход хүрчээ. Дараа онд нь түүнийг “Бостон” “Торонто” руу явуулж илүү туршлагатай Кенни Андерсонг авсан юм. Хожим энэ наймаа аль алинд нь тус болоогүй аж. “Торонто”-д Биллапс гэмтлийн улмаас 29 тоглолтод л оролцож өмнөхөөсөө амжилт нь уруудсан юм. 1998 онд түүнийг баг нь дахиад л наймаалцсанаар тэрбээр гурав дахь жилдээ багаа солин нэр алдар нь муудав. Энэ үед түүнийг төрөлх хотын “Денвер” багийнхан өөрийн болгосноор мандан бадрах боломж гарч ирсэн. Гэвч тэрбээр улирлын тэн хагасыг бэртэлтэй үджээ. Дараа он нь түүний амьдралын хамгийн бараан жил байсан нь дамжиггүй. Учир нь мөн л бэртэл гэмтэлтэй холбоотой. Улирлын 82 тоглолтын ердөө 13-т нь л Биллапс талбайд тогложээ. “Денвер”-т өнгөрүүлсэн хоёр жил үр дүнд хүрээгүй тул Чонсиг “Денвер”, “Миннесота”-д өгчээ. Энэ удаад түүнийг Кевин Гарнетт тэргүүтэй “Миннесота”-гийн “хөвчийн чононууд” угтаж авсан. “Миннесота” түүнийг эхний улиралдаа зургаа дахь тоглогчийн хувиар талбайд гаргадаг байв. Харин 2001-2002 оны улиралд Биллапс анх удаагаа улирлын 82 тоглолтод бүтэн тогложээ. Үүнийхээ 54-т нь гараанд гарч багаа плей-оффт шалгарахад гол үүргийг гүйцэтгэсэн юм. Харамсалтай нь түүний баг плей-оффын эхний шатнаас л хасагдсан. Гэхдээ түүнд өөрийгөө нээх боломж гарч ирсэн юм. “Миннесота”-гийн үндсэн холбогч Террел Брэндон гэмтэл авснаар түүнд гараанд гарах боломж олджээ. Энэ улирлын дараа тэрбээр чөлөөт агент болж олон багийн хараанд өртөж эхэлжээ. Улмаар түүний төлөөх өрсөлдөөнд “Детройт Пистонс” ялалт байгуулав. “Детройт”-д ирснээр Чонси од тоглогч боллоо. Түүнийг авсны дараа “Пистонс” зургаан жил дараалан плей-оффт үлдэж, конференцийн аваргын төлөө тоглож байгаа. “Пистонс”-ын бүрэлдэхүүнд тэрбээр эхний улиралдаа “Дорнод”-ын аваргын төлөө шалгарч, “Нью-Жерси”-гээс хожил авч чадалгүй бут ниргүүлсэн. Харин 2003-2004 оны улирал түүний амжилтын оргил үе байлаа. Улирлыг 54 хожил, 28 хожигдолтой үдсэн “Детройт”-чууд бүстээ гуравдугаарт эрэмбэлэгдэв. Улмаар бүсийн аваргын төлөө “Индиана”-г сөхрүүлж мөрөөдлийн гэж нэрлэж болохуйц “Лос-Анжелес Лейкерс”-тэй шигшээ тоглолтод шалгарсан билээ. Түүний удирдлага дор баг нь Шакил О`Нил , Коби Брайант, Карл Мэлоун, Гэри Пэйтон нарын ододтой “Лейкерс”-ийг 4:1-ээр хожин аваргын цомыг хүртсэн. Дунджаар 21 оноо, 5,2 оновчтой дамжуулалт гүйцэтгэсэн Чонси финалын тоглолтын хамгийн үнэ цэнэтэй тоглогчоор тодорсон юм. Түүний дараагийн улиралд баг нь “Спэрс”-д дийлдсэн бөгөөд сүүлийн гурван жилийн хоёрт нь аварга болох хувьтай “Майами”, “Бостон” багуудад дийлдсэн. Эдгээр онуудад тэрбээр “Бүх оддын тоглолт”-д болон NBA-гийн хамгаалалтын хоёрдугаар багт нэрлэгдэж байлаа. Харамсалтай нь сүүлийн гурван улирал багаа шигшээ тоглолтод оруулж чадаагүй тул энэ улирал эхлээд удаагүй байхад Аллен Айверсоноор сольж төрөлх хотынх нь багт шилжүүлсэн билээ. Одоогоор “Денвер” түүнийг авснаар бүсийнхээ тэргүүн эгнээнд бичигдэх боллоо. Шинэ багтаа очоод удаагүй тэрбээр өнгөрөгч улирлын аваргуудыг талбай дээр нь хожиж шуугиулаад амжсан. Од тоглогч олонтой ч сайн холбогч байдаггүй “Денвер”-т уг наймаа өгөөжөө өгч эхлээд байгаа. Хөлбөмбөг “Челси” 25 дугаараа хэзээ ч, хэнд ч өгөхгүй! Зарим багт дархлагдсан дугаар гэж бий. Энэ нь тус багийн төлөө хэмжээлшгүй ихийг хийж, балиашгуудынхаа зүрхэнд мөнхөд хоногшсон тоглогчоо хүндэлж буй хэрэг юм. Хамгийн ойрын жишээ нь хөгширдөггүй Паоло Мальдиниг зодог тайлсны дараа “Милан” түүний гурав дугаарыг хэнд ч, хэзээ ч өгөхгүй байх шийдвэр гаргаад байгаа билээ. Гэвч одоо тус багийн өсвөрт тоглож байгаа Мальдинигийн хүү айхавтар хөлбөмбөгчин болчихвол “угсаа залгамжилж” энэ дугаарыг авах онцгой эрх эдэлнэ. Харин түүнээс бусад хэнбугайд ч “Милан”-ы 3 дугаар хэзээ ч олдохгүй ажээ. “Милан” мөн Франко Барезигийн 6 дугаарыг мөнхөлсөн билээ. Бразилын “Васко да Гама” 11 дугаараа тахисаар л байгаа. Энэ дугаарыг Ромарио эзэмшиж байсан тул ийн ариун дээд эдэд тооцогдох болжээ. Тэгвэл Чехийн хөлбөмбөгийн од Карел Поборски ч анхны баг “Динамо”-доо 8 дугаараа тахичихсан яваа нэгэн. Жанфранко Золагийн уран чадварт биширсэн “Челси”-чүүд түүнийг мөнхөд дурсаж байхын тулд 25 дугаараа хэнд ч, хэзээ ч өгөхгүй байхаар шийдсэн. Домогт Ференц Пушкаш хаанаас төрөн гарсныг үргэлж сануулж байхын тулд Унгарын “Кишпешт” түүний 10 дугаарыг өөр хүнд олгодоггүй. Үүнтэй адил “Рома”-д одтой, адтай насаа өнгөрүүлсэн бразил хамгаалагч Алдаирийг хүндэтгэн 6 дугаараа тэд нандигнасаар байгаа билээ. Хэдийгээр харьж явахдаа ирсэн ч гэсэн Роберто Бажогийн алдрыг мөнхлөн “Брешиа” 10 дугаарыг талбайд дахин гаргахгүйгээ мэдэгдсэн. Мөн “Кальяри” Жижи Ривагийн 11, “Интер” Жачинто Факеттигийн 3, “Америка” Куаметок Бланкогийн 10 дугаарыг тус тус хэнд ч олгохооргүйгээр шийдсэн байдаг. Нисдэг Голланд хэмээх Йохан Круифф ч энэ хүндлэлийг зүй ёсоор хүлээж Амстердамын “Аякс” 14 дугаарыг нь хэнд ч өмсгөлгүй хайрладаг бол зөвхөн Диего Марадонагийн үед л тэнгэрт цойлсон агуу амжилтад хүрч явсан Неаполийн “Наполи” түүний гавьяаг үнэлэн өөр хэний ч нуруун дээр энэ багийн 10 дугаар байх ёсгүй гэж үзжээ. Хамгийн сүүлд хөлбөмбөгийн хаан Пелег хүндэтгэн АНУ-ын “Космос” баг 10 дугаараа мөнхөд зөвхөн түүнд өмсөх эрхийг нь олгосныг дурьдая. Гэвч хөлбөмбөгчний алдар гавьяанаас гадна харамсалтайгаар ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн тоглогчдоо хүндлэн дугаарыг нь мөнхлөх тохиолдол бий. Тухайлбал, “Севилья” Антонио Пуэртогийн гэгээн дурсгалыг хүндэтгэн түүний 16 дугаарыг мөнхөлсөн юм. Мөн “Бенфика” зуурдаар өөд болсон Миклош Фехерийг мөнхөд дурсан гашуудаж 29 дугаарыг нь зөвхөн түүнийх байлгахаар шийдсэн байдаг. Харин ид сайхан тоглох насан дээрээ өөд болсон Камеруны хөлбөмбөгчин Марк-Вивьен Фоэ-гийн дурсгалд Францын “Лион”, “Ланс” баг хүндэтгэл үзүүлэн 17 дугаарыг үүрд түүнд зориулсан юм. Мартин Здравков нэрээ сольж, Манчестер Юнайтед гэж дуудуулахыг хүсчээ Балиашиггүй бол хөлбөмбөг юусан билээ?! Тэд л энэ тоглоомыг шоглоом болгож, амьдралын хамгийн “амттан” болгож хувиргадаг. Английн “Шрюсбери Таун” багийн талбай голын эрэг дээр шахуу байрладаг. Энэ багийн үнэнч балиашиг Фрэд Дэвис 1986 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ даруухан цэнгэлдэхийг давуулан цөлсөн бөмбөг бүрийг голоос түүдэг байжээ. Тэр нэг улиралд л голоос 130 бөмбөг “аварч” байсан гэнэ. Тэгвэл “Фейеноорд”-ын галзуу балиашиг Ян ван Коок багийнхаа улирлын тоглолтын бүхий л тасалбараас тус бүр хоёр хувийг авчээ. Мэдээж, нэгийг нь өөртөө авсан бол харин нөгөөхийг нь хайрт нохой Бо-доо зориулсан ажээ. Евро-2000-ын үеэр Голландын цагдаа нар түрээсэлсэн байшингаа түйвээсэн хэрэгт сэжиглэгдсэн нэгэн эрийг баривчилжээ. Мань эр шигшээ багаа улайран дэмжиж, уусан шингэхийн тулд улбар шар өнгөөр байраа бүхлээр нь будсан байсан аж. 2000 онд Болгарын энгийн нэгэн иргэн Мартин Здравковын хүсэмжлэлийг шүүх хүлээн аваагүйд тэр тун их бухимджээ. Тэр унаган нэрээ Манчестер Юнайтед хэмээн солих хүсэлт тавьсан байж. Аргентин эр Педро Гатика 1986 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд үндэсний шигшээ багийнхаа тоглолтыг үзэхийн тулд Буэнос-Айресаас Мехико хүртэл дугуйгаа жийжээ. Нийт 7300 км замыг дугуйтайгаа туулсны дараа цэнгэлдэхийн үүдэнд хүрсэн ч харамсалтай нь тасалбар огт олдоогүй бөгөөд түүнийг тасалбар хайн явах зуур нь дугуйг нь хулгай авчихсан байсан гэдэг. “Ювентус”-ынханд ягаарч явсан үе бий 1850 онд байгуулагдсан Английн “Шеффилд” дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн клуб гэдгээрээ зартай. Харин 1863 онд хөлбөмбөгийн анхны холбоо байгуулагдахад 12 клуб үүд хаалгаа нээсэн байжээ. Дэлхийд хамгийн олон балашигтай баг бол “Манчестер Юнайтед”. Тэдний төлөө албан ёсоор нэр усаа бүртгүүлсэн 152 мянган балиашиг байдаг бол тэдний 45 мянга нь улирлын тоглолтын бүх тасалбарыг бөөндөөд авчихдаг гэнэ. Мөн 2001/2002 оны улиралд “МЮ”-гийн тоглолтыг 50 сая хүн байнга үзэж, санаа тавьж байжээ. Чехийн “Богемианс” баг “Уутат имж” хэмээх хочтой. Хэдийгээр хочны эзэн болсон амьтны амьдардаг Австрали тивээс энэ баг 13 мянган км алслагдсан ч эдүгээ хүртэл энэ нэрээ зүүсээр л явна. Учир нь 1927 онд тус багийнхан Австарлийн багуудтай цуврал тоглолт хийх явцад хоёр амьд уутам имж бэлгэнд авсан аж. Имжүүдийг Прага хотын амьтдын хүрээлэнд байрлуусан бөгөөд үүнээс хойш багийнхаа бэлгэ тэмдгэнд энэхүү амьтныг мөнхөлсөн юм байна. Цуутай багуудын таних тэмдэг болсон өмсгөлийн өнгө өмнө нь ихээхэн өөр байжээ. Одоо “Ювентус”-ынхан хар-цагаан судлаараа зартай болсон бол цагтаа тэд ягаан өмсгөлтэй байсан гэдэг. Харин Английн хамгийн зартай баг “Ливерпуль” анхны таван жилдээ цэнхэр-цагаан судлаар гоёж байлаа. 1960-аад оны дунд үе хүртэл Английн “Лидс Юнайтед”-чууд цэнхэр-алтан шар өнгө сүлэлдсэн өмсгөлтэй талбайд гарч байсан бөгөөд шинэ менежер Дон Риви тэдэнд дан цагаан өнгийг анх санал болгожээ. “Мексик давалгаа”-ны хурд 20 эгнээ/12 сек 1986 онд Мексикт болсон дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний үеэр цэнгэлдэхэд цугласан үзэгчид ээлж дараалан суудлаасаа босон гараа өргөцгөөн далайн давалгаа адил хэлбэр үүсгэн багаа дэмжиж байсныг “Мексик давалгаа” хэмээн нэрлэх болсон билээ. Энэхүү давалгаа Унгарын эрдэмтэн Тамаш Вичек тооцоолсны дүнд давалгааны хурд 12 секундэд 20 эгнээг туулж буйг тогтоосон байна. 1966 оны дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд амжилт муутай тоглосон Бразилын шигшээ багийг эх нутагт нь тун “халуун дулаан” уур амьсгал хүлээж байлаа. Тиймээс ч шигшээ багийг дасгалжуулсан Висенте Феола эх орондоо харьж чадалгүй, Европт бүтэн сарыг өнгөрөөсөн түүхтэй. “Рапид”-ын арван таван минут хэмээх зартай нэгэн зуршил бий. Австрийн Вена хотын “Рапид” багийн хөгжөөн дэмжигчид тоглолтын сүүлийн арван таван минутын турш өвдгөө цохин багаа дэмждэг уламжлалтай. Хэзээ, хэрхэн энэ уламжлал тогтосны мэдэх хүн одоо үлдээгүй бөгөөд олон арван жилийн турш “Рапид”-чууд энэ үйлдлээ эцэлт цуцалтгүй хийсээр байгаа юм. Ромарио 13 удаа мэргэн буучаар тодорчээ Гоол оруулалгүй өрсөлдөгчөө хожно гэж үгүй. Тиймээс ч байнга гоол оруулдаг хөлбөмбөгчид зах зээлд хамгийн үнэтэй, бас хамгийн хүндтэй байх нь дамжиггүй. Бразилын Эдсон Арантес ду Насименту хэмээх нэгэн эр Хөлбөмбөгийн хаан Пеле хэмээн өргөмжлөгдсөн нь мөн л энэ гоолоос л шалтгаалсан. Тэрбээр хөлбөмбөгийн замналынхаа туршид 1324 тоглолтод оролцож 1282 гоол оруулснаар мөнхийн дээд амжилтын эзэн болсон билээ. Бразилын өөр нэгэн од Ромарио де Соуза Фариа Бразил, Голланд, Испани зэрэг гурван улсын мэргэн буучаар тодорч байсан агаад нийтдээ дээрх гурван улсын аварга шалгаруулах тэмцээний мэргэн буучаар 13 удаа шалгарсан нь дээд амжилт юм. Английн шигшээгийн тоглогч асан Алан Ширер 2004/2005 оны улиралд 50 гоол оруулсан амжилтаараа Английн Премьер лигийн түүхэн дээд амжилтыг тогтоосон юм. Италийн Lа Gazzetta dello Sport-ын нийтлэлээс Стив Майклсын тvvвэрлэсэн өгvvллээс vзвэл Италийн Сери-А-ын хамгийн их цалинтай топ-6 тамирчид дараах байдалтай байна. Нэр (Клубын нэр), Яс vндэс, Тeрсeн он, Vvрэг, 1 жилд авдаг цалин, еврогоор: 1. Кака (АС Милан), Бразил, 1982, Довтлох чиглэлийн хагас хамгаалагч –5.9 сая 2. Франческо Тотти (AS Рома), Итали, 1976, Довтлогч – 5.46 сая 3. Златан Ибрахимович (Интер Милан), Швед, 1981, Довтлогч – 5 сая 4. Патрик Виейра (Интер Милан), Франц, 1976, Тeвийн хагас хамгаалагч – 5 сая 5. Жианлуйжи Буффон (Ювентус), Итали, 1978, Хаалгач – 5 сая 6. Адриано (Интер Милан), Бразил, 1982, Довтлогч – 5 сая Тоглогчдын цалинд АС Милан баг жилд 118 сая евро зарцуулдгаараа Сери-А-ийн багуудыг тэргvvлжээ. Интер Милан 109 саяыг, Ювентус 97 саяыг, АS Рома 59 саяыг тус тус зарцуулдгаараа 2-4 дvгээр байрт тус тус орсон байна. SS Лациогийн хувьд eнгeрсeн жил Сери А-д 3 дугаар байранд орж энэ улирлын аваргуудын лигт тоглох боломжтой болсон ба аваргуудын лигт оролцох Италийн 4 багаас цалингийн зардлаараа хамгийн vр ашигтай нь байгаа юм. Тэд жилд 17 саяыг л тоглогчдынхоо цалинд зарцуулдаг байна. Харин Сери-А-ын хамгийн харамч багаар Каглиари тодорчээ. Тэд ердee 11 сая еврогийн цалингийн зардалтай ба энэ нь АС Миланы цалингийн зардлын 1/10-ээс ч бага байгаа аж. Монгол улсын тeлбeрийн тэнцлийн статистикаас vзвэл гадаад дахь Монгол иргэдээс эх орондоо гуйвуулсан хувийн мeнгeн шилжvvлгийн хэмжээ энэ оны эхний хагасын байдлаар 68 орчим сая доллар болсон байна (Монголбанк). Тэгэхээр оны эцсийн байдлаар 120-130 орчим сая доллар болно гэж vзвэл гадаад дахь хэдэн зуун Монголчуудын зовж зvдэрч байж нэг жилд олсон хeдeлмeрийн хeлс, хуримтлалтай тэнцэх хэмжээний хeрeнгийг АС Милан баг 29 тоглогч, 1 дасгалжуулагчдаа цалин хэлбэрээр хуваагаад зарцуулчихдаг болж таарч байна.

Кевин Гарнетт хамгийн шилдэг хүчний довтлогч

 

Yahoo сүүлийн 10 жилийн шилдэг 10 “power forward” буюу  хүчний довтлогчийг танилцуулж байна. Том довтлогч нар юун түрүүнд самбараас авалтын мэргэжилтнүүд байдаг. Тэд бас блок-шот тавьж чадна. Мөн энэ жагсаалтанд орохын тулд сайн оноо авагч байх хэрэгтэй юм.

 

 

 

Карл Мэлоун

 

Мэлоун 2004 он хүртэл л тоглосон. Гэхдээ тэр зодог тайлтлаа сайн л тоглож байсан. 20 орчим оноо, 8.5 самбараас авалт, дөрвөн оновчтой дамжуулалт, сайн хамгаалалт. 2003-2004 оны улиралд түүний PER нь 17.8 байжээ. 40 настай гэхэд тун өндөр үзүүлэлт. Гэхдээ тэр лигт тоглосон 20 жилдээ анх удаа Жерри Слоанаас өөр дасгалжуулагчийн удирдлага дор, анх удаа Жаззаас өөр багт, огт өөр тоглолтын схемд сайн зохицож чадаагүй. Бас тэр улиралдаа 40 тоглолт өнжсөн. Уг нь кареерийнхаа 18 улиралд нийтдээ 10-хан тоглолт л өнжиж байсан юм байна. Эдгээр 10-ын ихэнх нь торгууль байж.

 

 

Крис Бош

 

Энэ өндөр, туранхай тоглогч Рэпторсийн лидер нь. Самбар дороос оноо авна, бас дундын зайнаас маш амжилттай шиднэ. Рэпторс Винс Картерийг гомдоосны дараа Бошийг драфтаар сонгож авах аз завшаан тохиолдсон. Тэрээр дунджаар 19.6 оноо, есбн самбараас авалт авдаг. Өнгөрсөн гурван сард 25 нас хүрсэн. Нас, ирээдүй түүнд хангалттай байна.

 

 

 Крис Уэббэр

 

Энэ лист бүх цаг үеийнх биш, зөвхөн 1999-2000 оны улирлаас хойш гэдгийг санах хэрэгтэй. Уэббэрийн оргил үе сүүлийн 10 жилийн эхний хэдэн улиралд тохиосон. Дунд хэрд нь тэр дундаж тоглогч болж, сүүлийн 2-3 жил бол мартагдсан. Хамгийн сүүлд Голден Стэйтэд  есөн тоглолт хийсэн. Уэббэр бол олон талт тоглогч байсан. Шидэлт хийнэ, оролт хийнэ, шахаад тоглоно. Багийн тоглолт ч сайтай. Кингзийн тухайн үеийн супер тоглолтын эх үндэс нь Уэббэр байсан.  Кингзтэй хамт аварга болох дөхсөн ч яльгүй аз дутан Лейкерст хожигдож байлаа.

 

 

Рашид Уоллес

 

Рашидийн өөртөө хэт итгэлтэй тоглолт, олон дахин авдаг техникийн алдаа болон багийнхантайгаа эвгүйхэн харьцдаг зэрэг нь багт нь сөрөг нөлөөллүүд ч үзүүлж байлаа. Гэхдээ тэр Портлэндэд ч тэр, Пистонст ч тэр амжилттай тоглож, багтаа үнэхээр хэрэгтэй тоглогч нь байлаа. түүнийг энэ листэнд багтсанд хэн ч гайхахгүй биз. Кареерийнх нь дундаж нь 15 оноо, долоон самбар. Мөн фантазигийн хорхойтнуудын дуртай үзүүлэлт болох нэг оновчтой 3-ын шидэлт, 1.0 таслалт, 1.4 блок шот бас байна. Одоо Бостон Селтикст хүчин зүтгэж байгаа. Бостоны хүчний шилдэг тоглогч Гарнеттай дажгүй гар нийлж байгаа юм.

 

 

Энтуан Жеймисон

 

Жеймисон будагтай талбай дотор тааруухан, самбараас ширүүн догшин авч чаддаггүй, том тоглогчдыг тийм сайн хамгаалдаггүй л дээ. Гэхдээ тэр лигийн шилдэг довтлогч нарын нэг. Тэр оноо авч чаддаг. Нэг тоглолтонд 20 орчим оноог байнга авдаг. Мөн  найман удаа самбараас авна. Бөмбөгөө маш бага буюу 37 минут тоглохдоо 1.7 удаа л алддаг. Жеймисонтой стат нь ойролцоо ч Зак Рэндольф энэ листэнд багтаагүй. Харин Жеймисон бүр зургаад байна. Учир нь Жеймисон багтаа сөрөг нөлөө үзүүлдэггүй, багаа “алдаггүй” тоглогч. Рэндольф бол маш олон оновчгүй довтолгоо хийдэг, бөмбөгөө их алддаг, хамгаалалт гэж авах юмгүй. Мэлоун, Уоллес нараас ялгаатай нь тэр одоо ч сайн тоглосоор байгаа, Бошоос ялгаатай нь тэр Бошийг лигт орохоос өмнө ч гэсэн сайн тоглож л байсан. Тийм болоод тэдний өмнө бичигдэж байна.

 

 

       Элтон Брэнд

 

       Брэнд сүүлийн хоёр улирал ер нь тоглоогүй, мөн тэр улирлын үнэ цэнтэй тоглогчид нэр дэвшиж байсан 2005-2006 оныхоо улирлын формыг дахиж хэзээ ч олохгүй байж магадгүй ч түүнийг энэ листний гадна үлдээж болохгүй.

 

Брэнд ер нь дандаа л муу хамтрагчидтай байсан ч Буллзд байхдаа ч, Клипперст байхдаа ч дабл – тим хамгаалалтын эсрэг 20 оноо, 10 самбараа хийсээр л байсан. Бас блок, таслалт нь нйилээд гурав гэж байгаа.

 

 

         Шон Мэрион

 

         Шон Мэрион шиг тоглогч тун цөөн. Тэр бараг лигт тоглосон эхний жилээсээ эхлээд л сайн тоглосоор ирсэн. Сүүлийн 1-2 жил харин жаахан тиймэрхүү байна. Түүний дундаж үзүүлэлт нь 18 оноо, 10 самбар, блок, таслалт нийлээд 3.1, тэгээд тун цөөхөн буюу 1.6 удаа л бөмбөгөө алддаг. Дээр нь Мэрион маш сайн хамгаалагч. Новицки шиг өндөр тоглогчийг ч, Коби шиг хурдтай тоглогчийг ч хамгаалдаг

 

 

       По Газоль

 

        Багийн амжилт ер нь их чухал юм. Газоль Лейкерст ирснээсээ хойш л топ түвшинд үнэлэгдэх болсон. Яахав Мемфист байхдаа Бүх оддын тоглолтонд ч оролцож л байсан л даа. Гэхдээ тэр үеийн Газоль бол зүгээр сайн тоглогч байсан бол өнөөдрийн Газоль маш сайн тоглогч, од тоглогч.

 

Газоль лигт элссэнээсээ хойш 18.8 оноо, 8.7 самбараас авалт, 3.2 оновчтой дамжуулалт, 2.2 блок+таслалтыг дунджаар 35 минутанд хийжээ. Тэр одоо 28 настай. Кобитой хамт дахиад ч амжилтууд гаргах биз.

 

 

       Дирк Новицки

 

       Новицки бол яг ч хүчний довтлогч биш. Яахав европ стилийн хүчний довтлогч байж болох юм. Гэхдээ Газолоос өөр л дөө. Түүний  тоглолтын гол онцлог нь мэдрэмж, уян хатан байдал, оновчтой шидэлт. Ийм өндөр тоглогч гэхэд тэр 2 метрээс доош өндөртэй хүн шиг л авьяаслагаар бөмбөгтэй харьцаж тоглодог. Дунджаар 22.8 оноо авч, 8.6  удаа самбараас бөмбөг авч, блок, таслалт тус бүр 1-ийг хийж, 47 хувьтай довтолдог. Мөн торгуулийн шидэлтээ 87 хувьтай гүйцэтгэдэг нь Коби, Пол Пирс нарынхаас ч өндөр үзүүлэлт. Новицкитэй Даллас олон жилийн турш сайн баг байсаар л байна.

 

 

Кевин Гарнетт

 

         Кевин Гарнетт. 20 оноо, 11 самбар, 4.3 оновчтой дамжуулалт, 1.1 бөмбөг таслалт, 1.2 блок шот, 49 хувийн оновчтой довтолгоо. 14 улирал лигт тоглохдоо тэр дунджаар ийм үзүүлэлт үзүүлж. Энэ статистик байсан ч байгаагүй ч Кевин Гарнеттийг супер тоглогч гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз. Тэр багийнхаа довтолгооны, хамгаалалтын алиных нь гол ноён нуруу, жинхэнэ лидер, тамирчин хүнд байх ёстой тэмцэх чадвар, хөдөлмөрч занг бүрэн утгаар нь агуулсан манай цаг үеийн хамгийн шилдэг сагсан бөмбөгчдийн нэг.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кевин Гарнетт хамгийн

 шилдэг хүчний довтлогч

 

Yahoo сүүлийн 10 жилийн шилдэг 10 “power forward” буюу  хүчний довтлогчийг танилцуулж байна. Том довтлогч нар юун түрүүнд самбараас авалтын мэргэжилтнүүд байдаг. Тэд бас блок-шот тавьж чадна. Мөн энэ жагсаалтанд орохын тулд сайн оноо авагч байх хэрэгтэй юм.

 

 

 

Карл Мэлоун

 

Мэлоун 2004 он хүртэл л тоглосон. Гэхдээ тэр зодог тайлтлаа сайн л тоглож байсан. 20 орчим оноо, 8.5 самбараас авалт, дөрвөн оновчтой дамжуулалт, сайн хамгаалалт. 2003-2004 оны улиралд түүний PER нь 17.8 байжээ. 40 настай гэхэд тун өндөр үзүүлэлт. Гэхдээ тэр лигт тоглосон 20 жилдээ анх удаа Жерри Слоанаас өөр дасгалжуулагчийн удирдлага дор, анх удаа Жаззаас өөр багт, огт өөр тоглолтын схемд сайн зохицож чадаагүй. Бас тэр улиралдаа 40 тоглолт өнжсөн. Уг нь кареерийнхаа 18 улиралд нийтдээ 10-хан тоглолт л өнжиж байсан юм байна. Эдгээр 10-ын ихэнх нь торгууль байж.

 

 

Крис Бош

 

Энэ өндөр, туранхай тоглогч Рэпторсийн лидер нь. Самбар дороос оноо авна, бас дундын зайнаас маш амжилттай шиднэ. Рэпторс Винс Картерийг гомдоосны дараа Бошийг драфтаар сонгож авах аз завшаан тохиолдсон. Тэрээр дунджаар 19.6 оноо, есбн самбараас авалт авдаг. Өнгөрсөн гурван сард 25 нас хүрсэн. Нас, ирээдүй түүнд хангалттай байна.

 

 

 Крис Уэббэр

 

Энэ лист бүх цаг үеийнх биш, зөвхөн 1999-2000 оны улирлаас хойш гэдгийг санах хэрэгтэй. Уэббэрийн оргил үе сүүлийн 10 жилийн эхний хэдэн улиралд тохиосон. Дунд хэрд нь тэр дундаж тоглогч болж, сүүлийн 2-3 жил бол мартагдсан. Хамгийн сүүлд Голден Стэйтэд  есөн тоглолт хийсэн. Уэббэр бол олон талт тоглогч байсан. Шидэлт хийнэ, оролт хийнэ, шахаад тоглоно. Багийн тоглолт ч сайтай. Кингзийн тухайн үеийн супер тоглолтын эх үндэс нь Уэббэр байсан.  Кингзтэй хамт аварга болох дөхсөн ч яльгүй аз дутан Лейкерст хожигдож байлаа.

 

 

Рашид Уоллес

 

Рашидийн өөртөө хэт итгэлтэй тоглолт, олон дахин авдаг техникийн алдаа болон багийнхантайгаа эвгүйхэн харьцдаг зэрэг нь багт нь сөрөг нөлөөллүүд ч үзүүлж байлаа. Гэхдээ тэр Портлэндэд ч тэр, Пистонст ч тэр амжилттай тоглож, багтаа үнэхээр хэрэгтэй тоглогч нь байлаа. түүнийг энэ листэнд багтсанд хэн ч гайхахгүй биз. Кареерийнх нь дундаж нь 15 оноо, долоон самбар. Мөн фантазигийн хорхойтнуудын дуртай үзүүлэлт болох нэг оновчтой 3-ын шидэлт, 1.0 таслалт, 1.4 блок шот бас байна. Одоо Бостон Селтикст хүчин зүтгэж байгаа. Бостоны хүчний шилдэг тоглогч Гарнеттай дажгүй гар нийлж байгаа юм.

 

 

Энтуан Жеймисон

 

Жеймисон будагтай талбай дотор тааруухан, самбараас ширүүн догшин авч чаддаггүй, том тоглогчдыг тийм сайн хамгаалдаггүй л дээ. Гэхдээ тэр лигийн шилдэг довтлогч нарын нэг. Тэр оноо авч чаддаг. Нэг тоглолтонд 20 орчим оноог байнга авдаг. Мөн  найман удаа самбараас авна. Бөмбөгөө маш бага буюу 37 минут тоглохдоо 1.7 удаа л алддаг. Жеймисонтой стат нь ойролцоо ч Зак Рэндольф энэ листэнд багтаагүй. Харин Жеймисон бүр зургаад байна. Учир нь Жеймисон багтаа сөрөг нөлөө үзүүлдэггүй, багаа “алдаггүй” тоглогч. Рэндольф бол маш олон оновчгүй довтолгоо хийдэг, бөмбөгөө их алддаг, хамгаалалт гэж авах юмгүй. Мэлоун, Уоллес нараас ялгаатай нь тэр одоо ч сайн тоглосоор байгаа, Бошоос ялгаатай нь тэр Бошийг лигт орохоос өмнө ч гэсэн сайн тоглож л байсан. Тийм болоод тэдний өмнө бичигдэж байна.

 

 

Элтон Брэнд

 

Брэнд сүүлийн хоёр улирал ер нь тоглоогүй, мөн тэр улирлын үнэ цэнтэй тоглогчид нэр дэвшиж байсан 2005-2006 оныхоо улирлын формыг дахиж хэзээ ч олохгүй байж магадгүй ч түүнийг энэ листний гадна үлдээж болохгүй.

 

Брэнд ер нь дандаа л муу хамтрагчидтай байсан ч Буллзд байхдаа ч, Клипперст байхдаа ч дабл – тим хамгаалалтын эсрэг 20 оноо, 10 самбараа хийсээр л байсан. Бас блок, таслалт нь нйилээд гурав гэж байгаа.

 

 

Шон Мэрион

 

Шон Мэрион шиг тоглогч тун цөөн. Тэр бараг лигт тоглосон эхний жилээсээ эхлээд л сайн тоглосоор ирсэн. Сүүлийн 1-2 жил харин жаахан тиймэрхүү байна. Түүний дундаж үзүүлэлт нь 18 оноо, 10 самбар, блок, таслалт нийлээд 3.1, тэгээд тун цөөхөн буюу 1.6 удаа л бөмбөгөө алддаг. Дээр нь Мэрион маш сайн хамгаалагч. Новицки шиг өндөр тоглогчийг ч, Коби шиг хурдтай тоглогчийг ч хамгаалдаг

 

 

По Газоль

 

Багийн амжилт ер нь их чухал юм. Газоль Лейкерст ирснээсээ хойш л топ түвшинд үнэлэгдэх болсон. Яахав Мемфист байхдаа Бүх оддын тоглолтонд ч оролцож л байсан л даа. Гэхдээ тэр үеийн Газоль бол зүгээр сайн тоглогч байсан бол өнөөдрийн Газоль маш сайн тоглогч, од тоглогч.

 

Газоль лигт элссэнээсээ хойш 18.8 оноо, 8.7 самбараас авалт, 3.2 оновчтой дамжуулалт, 2.2 блок+таслалтыг дунджаар 35 минутанд хийжээ. Тэр одоо 28 настай. Кобитой хамт дахиад ч амжилтууд гаргах биз.

 

 

Дирк Новицки

 

Новицки бол яг ч хүчний довтлогч биш. Яахав европ стилийн хүчний довтлогч байж болох юм. Гэхдээ Газолоос өөр л дөө. Түүний  тоглолтын гол онцлог нь мэдрэмж, уян хатан байдал, оновчтой шидэлт. Ийм өндөр тоглогч гэхэд тэр 2 метрээс доош өндөртэй хүн шиг л авьяаслагаар бөмбөгтэй харьцаж тоглодог. Дунджаар 22.8 оноо авч, 8.6  удаа самбараас бөмбөг авч, блок, таслалт тус бүр 1-ийг хийж, 47 хувьтай довтолдог. Мөн торгуулийн шидэлтээ 87 хувьтай гүйцэтгэдэг нь Коби, Пол Пирс нарынхаас ч өндөр үзүүлэлт. Новицкитэй Даллас олон жилийн турш сайн баг байсаар л байна.

 

 

Кевин Гарнетт

 

Кевин Гарнетт. 20 оноо, 11 самбар, 4.3 оновчтой дамжуулалт, 1.1 бөмбөг таслалт, 1.2 блок шот, 49 хувийн оновчтой довтолгоо. 14 улирал лигт тоглохдоо тэр дунджаар ийм үзүүлэлт үзүүлж. Энэ статистик байсан ч байгаагүй ч Кевин Гарнеттийг супер тоглогч гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз. Тэр багийнхаа довтолгооны, хамгаалалтын алиных нь гол ноён нуруу, жинхэнэ лидер, тамирчин хүнд байх ёстой тэмцэх чадвар, хөдөлмөрч занг бүрэн утгаар нь агуулсан манай цаг үеийн хамгийн шилдэг сагсан бөмбөгчдийн нэг.

 

 

 

Энгийн бус цэргийн ухаантан Зэв

Монголын түүхэн дэх хамгийн алдартай цэргийн жанжин Зэвийг онцлон түүний амьдралыг түүхийг танилцуулж байна. Чингис хааны хамгийн алдартай, домогт жанждын нэг бол Зэв жанжин юм. Түүний байгуулсан гавьяа зүтгэл, амжилтаараа Сүбээдэй баатартай энэ зэрэгцэхүйц цэргийн жанжин байжээ. Тэрээр Хамаг Монголын бүрэлдэхүүн хэсгийн нэг Тайчуудад харъяалагддаг Бэсүд аймгаас гаралтай хүн байв. Түүний төрсөн он нь тодорхойгүй байдаг бөгөөд 1225 онд нас барсан гэж ном сударт бичсэн байдаг. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр Чингис хаан Хүйтэний тулалдаанаас зугтсан Аучу баатараар удирдуулсан Тайчуудыг нэхэн байлдах үеэр Зэв түүний хүзүүг харван шархдуулсан байна. Тулалдаан төгссний дараа Чингис хаан олзлогсдсон хүмүүсээс өөрийг нь харвасан хүнийг олох гэж өөрийн морины хүзүүг хэн харвасан талаар асуухад тэдний дундаас нэгэн хүн сайн дураараа үнэнээ хүлээн түүний морийг бус өөрийг нь харваснаа хэлж, хэрвээ амьд үлдээвэл түүнд үнэнчээр зүтгэхээ амлахад Чингис хаан ихэд сайшаан хүлээн авч, “Зэв” хэмээх нэр хайрлан өөрийн шадар хүмүүсийн нэг болгосон ажээ. Өмнө нь Зэв ноён Зургаадай хэмээх нэртэй байжээ. Зэв нь Чингис хааны албанд дөнгөж аравтын ноёноор эхлэсэн хэдий ч тавхан жилийн дараа буюу 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад мянганы ноён болтлоо дэвшиж, улмаар Хүчүлүгийг дарах аяны үед түмний ноён болжээ. Чингис хааны хамгийн үнэнч бөгөөд авьяаслаг жанждын нэг болсон бөгөөд Сүбээдэй баатартай нэг ижил түвшинд үнэлэгдэхүйц агуу жанжин болжээ. Зэв Хар Киданы Хүчүлүгийг дарж гайхалтай ялалт байгуулсан. Зэвд атаархсан хүмүүс Чингис хаанд түүнийг урвах нь гэж мэдээлснийг сонсоод даруй буцан ирж, үнэнч шударгынхаа бэлэгдэл болгон 100 цагаан адуу өргөн барьсан гэдэг. Гэвч Чингис хаан түүний ур чадвар, үнэнч шударгад огтхон ч эргэлзэж байгаагүй ажээ. Хүчүлүг нь шашны ялгавран гадуурхах бодлого явуулж байсныг Зэв ашиглан шашны зөөлөн бодлогоор хандан Хүчүлүгийг дарахад нутгийн ардын дэмжлэгийг авч чадсан гэдэг. Мөн 1211 онд Чингис хаан Хятадын Алтан улсыг довтлоход Зэв жанжин зүүн жигүүрийн цэргийг удирдан байлдаж 1211 оны долоон сард У-ша-пу цайзыг эзлэн авчээ. Улмаар Цавчаал (Цюй-юн-гүан) боомтод хүрээд цэргээ худал ухруулан өөрийн дайсныг өдөн гаргах арга хэрэглэн бут цохьжээ. Чингис хаан Зэвийг Алтан улсын зүүн нийслэл Дүн чанг эзлүүлэхээр явуулахад хотын бэхлэлт сайн байсанд зургаан өдрийн газар цэргээ ухруулаад хөтөлгөө морьтой цэрэг шөнийн давхиулан эргэж очиж гэнэдүүлэн эзэлжээ. Энэ маягаар стандарт бус цэргийн тактик хэрэглэх, байрлалаа гэнэт хурдан солих зэрэг аргуудыг чадамгай ашиглаж цөөн цэргийн хүчээр хэд хэд дахин давуу хүчтэй дайснаа бут цохиж чаддаг байсан нь Зэв жанжны нэг онцлог шинж байжээ. Хорезмтой байлдсан ба Каспийн тэнгисийг тойрсон аян 1219 онд Чингис хаан Хорезмыг дайлаар мордоход Зэв жанжин Сүбээдэй баатарын хамтаар Хорезмын шахыг хөөн бут цохин үүргийг хүлээж 1221-1223 онуудад Зэв, Сүбээдэй баатар хоёр Каспийн тэнгисийг тойрон байлдан дагуулсан алдарт аянаа хийжээ. Уг аяны үеэр хамгийн алдартай тулалдаанаа Калка голын хөвөөнд Киевийн оросуудтай хийжээ. Зэв жанжны энгийн бус цэргийн ухаан, Сүбээдэйн хашир нарийн ухаан нь маш хүчтэй хослолыг болгосон байна. Калка голын тулалдаанд 20 мянган цэрэг бүхий Зэв, Сүбээдэйн арми 80 мянган цэрэг бүхий оросын ноёд язгууртнуудын армийг бут цохин 50 мянга гаруй цэргийг устгасан байна. Зэв Киевийн Оросыг байлдан дагуулж байхдаа нас барсан юм. Хар тэнгис орчмыг хуй салхи мэт бүхнийг арчин гарсан аян, Киевийн Оросыг буулгаж авсан аян нь өнөөг хүртэл гайхагдсаар байгаа билээ. Хятад, Төв Ази болон Европт хийсэн агуу аян дайнууд түүнд баларшгүй суу алдрыг авчирсан юм.

Одонорон Геофизикийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний мэргэжилтэн, Газар судлалыг Монголд үүсгэгчдийн нэг Д.Мөнхөө гуайтай ярилцлаа.

 

-Увс, Ховд аймагт газар хөдөлсөн байна. Хэчнээн баллын хүчтэй байв?

-Өнгөрсөн 6-ны өдөр Улаанбаатарын цагаар 08.33 цагт Увс , Баян-Өлгий, Ховд гэх гурван аймгийн хилийн заагт Алтанхөхий уулын зүүн хойд бэлд магниутуд шаталбараар  тавтай газар хөдлөлт болсон. Энэ магниутуд шаталбарыг баллаар нь үзбэл төвдөө долоон балл орчим доргилт үүсгэсэн. Манайх уг хөдлөлийг 10 минутын дараа тодорхойлоод гамшгийн газарт өгсөн. Уг хөдлөлийн жинхэнэ оршил нь хойд өргөрөгийн 48, 90 дорнод уртрагын 91, 68 байгаа юм. Харин гүн нь 10 километр байсныг тогтоосон. Эдгээр гурван аймагт газар хөдлөлийг судлах байнгын станц ажиллаж байгаа.

-Газар хөдлөлтийн улмаас ямар нэгэн хохирол учирсан болов уу?

-Орон нутагт судалгаа явуулж байгаа хүмүүс Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур  сумын Ховд голын мөс хагарсан гэж мэдээлсэн. Цагаан гарам гэж газар хагараад тэнд хаваржиж байсан айлууд усанд автсан гэсэн. Мөн энэ газар хөдлөлтийн улмаас Эрдэнэбүрэн суманд голын хүрээний хөрс язарсан болохыг мэдэгдсэн. Түүнчлэн уг язархайгаар нунтаг шороо үлээгээд гаргасан байна гэсэн мэдээг бид аваад байгаа. Баян-Өлгий гэхэд 8-аас доош, Ховд аймаг 8-аас доош баллтай хөдлөх бүст оршдог. Харин Завхан, Тэс, Увс долоон баллын хүчтэй газар хөдлөх бүст байгаа юм.

-Ховд аймагт газар хөдөлснийг Монголд мэдээгүй байхад ОХУ мэдэж нэгэн сайт дээр тавьсан байсан гэдэг мэдээлэл цацагдаад байна. Энэ талаар яриач?

-Орчин үед мэдээллийн систем хөгжсөн учраас хүмүүс чөлөөтэй мэдээлэл авдаг болсон. АНУ нь дэлхийн бүхий л хуурай газруудад станцаа байрлуулсан байдаг. Эдгээр станцууд нь хиймэл дагуулаар мэдээллийг түгээж боловсруулдаг. Иргэд иймэрхүү станцаас ирсэн мэдээллийг их үздэг болсон. Манай станцууд ойрхон байгаа учраас тодорхойлолт нь илүү бодит үнэн гардаг. Тухайлбал газар хөдлөлт эхэлсэн хугацаа нь АНУ-ын станцаас таван секундын зөрүүтэй гарах тохиолдол бий. Үүнтэй ижил ОХУ газар хөдлөлтийн станцдаа ирсэн мэдээллийг түгээсэн байх. Ер нь улс болгон газар хөдлөлийг тодорхойлох станцдаа ирсэн мэдээллийг дэлхий даяар түгээх үүрэгтэй байдаг. Саяны газар хөдлөлт болсон газраас хамгийн ойрын станцад 100 километрийн зайтай Ховд, 117 километр Улаангом, 123  километрийн зайтай Баян-Өлгий аймгийн станцын дунд байгаа учраас маш зөв тодорхойлогдсон гэж үзсэн. Ер нь нэг станцаар тодорхойлоход алдаатай гарна. Тиймээс бид алдаж тодорхойлоогүй.

-Ер нь сүүлийн хэдэн сард ойрхон газар хөдлөлтүүд боллоо. Тиймээс хүчтэй газар хөдлөлтийн давтамж ойртсон гэж ярих юм?

-Монгол орны газар хөдлөлтийн давтагддаг суурь хууль гэж байдаг. Тэр хуулийг бид нар сүүлийн 100 жилийн материалыг ашиглаад нарийн тогтоосон байгаа. Ямар хэмжээний магниуттай хөдөлгөөн хэдэн жил болоод давтагддаг гэдгийг тогтоогоод байгаа. Ямар хууль байдаг юм гэхээр тоо нь хэчнээн олширно түүний хэрээр сул байна. Эсрэгээрээ тоо нь хэчнээн цөөн байна хүч нь их байна гэдэг хуультай. Тэгэхээр зэрэг бид нар сүүлийн 100 жилийн мэдээнд тулгуурлаж байгаа учраас энэ хүчтэй хөдөлгөөний давтагдах хугацааг тогтоох боломжгүй. Яагаад боломж байхгүй гэхээр тооллын эх нь байхгүй. Тухайлбал 1905 оны хөдөлгөөн дахиад хэдэн жил болоод тэндээ давтагдах вэ гэдгийг бидний хойч үе хэлж чадна. Нэг үгээр хэлбэл олон мянган жил болдог учраас юм. Хүчтэй газар хөдлөл болсон газарт шуудуй ухах аргаар судалдаг. Дундговь аймгийн Дэлгэр, Дэрэн хоёрын хооронд байгаа арав гаруй мөргөцөг буюу эртний газар хөдлөлийн улбаа мөр олдсон. Уг мөрийг хөндлөн шуудуй ухаад хөрсний хэчнээн үе давхарга дарагдсан байна гэдгийг судалсан. Тэгэхэд гурван удаа болсон байсан. Үүний дараа нүүрстөрөгчийн аргаар хэчнээн жилд нэг удаа газар хөдөлдөг болохыг тогтоосон. Уг хөдөлгөөн мянган жилд давтагддаг болохыг гаргасан.   Үүнээс гадна 1957 оны газар хөдлөлийг олон улсын эрдэмтэдтэй хамтраад 2007 онд дахин хэд хэдэн газар шуудуй ухаж судалсан. Тэгэхэд дөрвөн давхарга байсан. Энэ давхаргууд нь хоорондоо 3-4 мянган жилийн зайтай. Ийм зөрүүтэй олон  мянган жилийн судалгаанд тулгуурладаг учраас давтамжийг тодорхойлох хэцүү. Сүүлийн үед янз бүрийн явцуу яриа дэгдээд байна. Чиллид 8.8 магниуттай газар хөдлөлт боллоо. Энэ чинь дэлхийг тэр аяар нь доргиулж байгаа юм. Хийдийн том харанга нүдэхээр хэдэн минут дугардаг. Яг үүнтэй ижил дэлхий харанга адил ингэж дугарсан хэрэг. 1960 онд Чиллид ийм хэмжээний магниуттай газар хөдлөлт болсон шдээ. Ингээд 50 жилийн дараа Чиллид дахин газар хөдлөлт болсон. Тэгэхээр зэрэг бид нар газар ухаад мянга гээд л байдаг. Гэтэл зуун жилд хоёр удаа давтагдаж байгаагаас харахад маргааш газар хөдлөнө гэж хэлж чадахгүй.

-Увс, Ховд, Баян-Өлгий аймагт болсон газар хөдлөлт нь Чиллид болсон газар хөдлөлтийн улмаас болсон гэж хэлж болох уу?

-Ингэж тайлбарлахад бэрх. Дэлхийн бөмбөрцөг гурван хөдөлгөөнд оршдог. Нэгдүгээрт давших хөдөлгөөн буюу нарыг 365 хоног тойрдог. Мөн тэнхлэгээрээ эргэхдээ 24 цаг эргэдэг. Үүнээс гадна эв хэвийн хөдөлгөөнд байнга оршиж байдаг. Тэгэхээр энэ эв хэвийн гажих хөдөлгөөнд тэр доргилт нөлөөлж болно. Нөлөөлөхдөө газар хөдөлгөхгүй. Ганцхан бэлтгэгдэж байгаа зүйлийн түгжээг тайлж болох юм. Эсвэл удаашруулж ч болно. Тухайн хөрсний тогтоцын бүтэц, хэв шинжийн байдлаас хамаараад өөр өөр. Тийм л нөлөө үзүүлж магадгүй. Монгол орны газар нутгийн 75 хувь нь долоон баллаас дээш бүст оршиж байгаа юм. Мөн есөн баллын газар хөдлөлтийн бүсд 89 хот суурин байгаа бөгөөд найман баллын бүст 90 хот суурин байгаа гэдгийг гаргасан. Одоо баригдаж буй барилгууд энэ мужлалын дагуу баригдаж байгаа. Нурна гэдэг асуудалд энэхүү газар хөдлөлийн мужлалыг гаргаагүй үе буюу 1970 оноос өмнө баригдсан барилгууд эдгээр баллын газар хөдлөлтөд тэсвэргүй байх магадлалтай. Өнөөдрийн байдлаар 298 барилга 1970 оноос өмнө баригдсан байна. Ер нь бол газар хөдлөлт өөрөө аюул учруулах нь бага байдаг. Харин түүнийг дагалдах үзэгдэлүүд нь гамшигт хүргэдэг. Газар хөдлөлтийн дараа хөрсний ус шахагдана. Мөн газрын гүнээс хий гардаг. Тухайлбал 1993 онд Японы Нагасакид болсон газар хөдлөлт болсны дараа 143 мянган барилга галд автсан. Тухайн хот суурин ямар газар, яаж байрласан зэргээс их зүйл шалтгаална. Улаанбаатарт газар хөдөллөө гэхэд туулын дагуу байралсан учраас хөрсний ус шахагдаж хот усанд автана. Үүгээр ч барахгүй шавартай ус цацагдана, шатдаг хий гарна, цахилгаан цахих ч тохиолдол бий.

-Газар хөдлөлт болоод байгаа нь дэлхийн сүйрэл ойртсоныг харуулж байна гэж ярих боллоо. Энэ талаар яриач?

-Ер нь хүмүүс газар хөдлөлт гэдгийг болдоггүй юм болоод байгаа юм шиг айдаст автаад байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ газар хөдлөлт байнга л болж байдаг зүйл. Газрын гүнд, дэлхийн давхарга, цөм байнга энерги массыг солилцож байдаг юм. Дэлхий нарыг тойрохдоо 30 мянган километр цагийн хурдтай, нэг секундэд 473 метр явдаг гэхэд итгэх үү. Үнэн хэрэгтээ бид чинь дэлхий гэдэг зүйлийг уначихаад огторгуйд асар хурдтай нисч явдаг юм шүү дээ. Олон мянган жил амьдраад ирсэн болохоор бид дасчихаад үүнийг мэдэхгүй байгаа юм. Үргэлж ийм хөдөлгөөнд байдаг зүйл, хөдлөхгүй байна гэж байхгүй. Ер нь нар хүртэл байнга дэлбэрч, тэсэрсний үр дүнд асар их энерги гарган бидэнд илчээ өгдөг. Түүнтэй ижил бодисын солилцоо хийж эвцэлдсэний дүнд дэлхий оршин тогтнож байна.  Нөгөөтэйгүүр газар хөдлөлт ашигт малтмалыг цуглуулдаг үүрэгтэй. Алт, зэс гээд л ашигт малмалыг газар хөдлөлт нийлүүлж, бөөгнүүлж өгдөг. Ганц жишээ дурдахад нефтийг ямар аргаар гаргаж авдаг гэж бодож байна. Газар хөдлөлтийн техникийг ашигладаг. Газрыг өрөмдөж тусгай цохидог төхөөрөмжөөр хөрсийг доргиосны үндсэнд нефтийн ундрагыг аривжуулдаг. Хэрэв газар хөдөлдөггүй байсан бол нефть гэж зүйл байх байсан уу гэдэг нь асуудал.

-Урьд өмнө манай оронд хамгийн хүчтэй ямар газар хөдлөлт болж байсан бэ?

-Манай оронд дэлхийн чанартай дөрвөн удаа газар хөдөлж байсан. 1905 онд Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэгт Хул Азаргын нуруунд 8,4 магниутуд, баллаар нь 11-12 баллын хүчтэй газар хөдөлсөн. Үүний улмаас 130 километр газар хагарсан. Мөн энэ хөдөлгөөнөөс 14 хоногийн дараа Хан Хөхий ууланд газар хөдөлж 350 километр газар хагарсан юм. 26 жилийн дараа гурав дахь газар хөдлөлт Монгол Алтайн өвөрт 1931 онд 10-11 баллын хүчтэй газар хөдөлсөн. Мөн л 26 жилийн дараа буюу 1957 оны 12 дугаар сард Говь-Алтайд дөрөв дэх газар хөдлөлт болсон. Үүний улмаас 270 километр газар хагарч, Их богд уул босоо 12 метр, хөндлөнгөөр 84 метр суга цохигдсон байсан. Гадны эрдэмтэн энэ хөдөлгөөний доргилтыг судалсан байсан. Үүний доргилт таван сая километрийг хамарсан бөгөөд дэлхийг 18 удаа тойрсон гэж тогтоожээ. Нэг ёсондоо дэлхий харанга мэт 3-4 хоног доргиулжээ. Говь-Алтайд болсон газар хөдлөлтөөр Хирошима хотод хаясан цөмийн бөмбөгтэй адил 3000 цөмийн бөмбөг дэлбэрсэнтэй тэнцэхүйц энерги цацсан гэж тогтоосон.